مانیتورینگ عصب ابدوسنس (Abducens, CN VI) چیست؟ محافظت از حرکت چشم در جراحی قاعده جمجمه

در جراحی‌های قاعده جمجمه و به‌ویژه ضایعات ناحیه‌ی کلیووس (clivus) و سینوس کاورنو، یکی از اعصابی که بیش از همه در معرض آسیب قرار دارد، عصب ابدوسنس (Abducens Nerve, CN VI) است؛ عصبی که مسئول حرکت افقی چشم به سمت بیرون است. برای کاهش خطر فلج این عصب، تیم نورومانیتورینگ حین عمل (IONM) از تکنیک ثبت EMG مشابه آنچه برای عصب صورت به‌کار می‌رود استفاده می‌کند. در این مقاله به زبان ساده می‌بینیم این پایش چیست و چطور انجام می‌شود.

عصب ابدوسنس (CN VI) چه کاری انجام می‌دهد؟

عصب ابدوسنس ششمین عصب مغزی است که از پل مغزی (pons) منشأ می‌گیرد و تنها یک عضله را عصب‌دهی می‌کند: عضله راست خارجی (lateral rectus) چشم. انقباض این عضله باعث می‌شود چشم به سمت بیرون (خارج از خط وسط بدن) بچرخد. آسیب این عصب باعث ضعف یا فلج حرکت بیرونی چشم و در نتیجه دوبینی افقی (diplopia) می‌شود، به‌خصوص هنگام نگاه‌کردن به سمت همان چشمِ آسیب‌دیده.

چرا این عصب در جراحی قاعده جمجمه در خطر است؟

عصب ابدوسنس در مقایسه با سایر اعصاب حرکتی چشم، طولانی‌ترین مسیر داخل‌جمجمه‌ای را طی می‌کند: از ساقه‌ی مغز عبور می‌کند، از کانالی به‌نام کانال دورلو (Dorello's canal) نزدیک نوک استخوان پتروس می‌گذرد و سپس وارد سینوس کاورنو می‌شود تا به عضله راست خارجی برسد. همین مسیرِ طولانی و باریک، عصب ابدوسنس را نسبت به کشش، فشار و جابه‌جایی در حین برداشتن تومورهایی مانند کوردوما، مننژیوم و شوانوم ناحیه کلیووس و سینوس کاورنو، و همچنین در جراحی‌های اندوسکوپیک اندونازال قاعده جمجمه، آسیب‌پذیر می‌کند.

مانیتورینگ عصب ابدوسنس چطور انجام می‌شود؟

روش کار مشابه پایش سایر اعصاب حرکتی جمجمه (مثل عصب صورت) است، با این تفاوت که الکترود در عضله‌ی چشم قرار می‌گیرد:

• الکترودگذاری: یک الکترود سوزنی ظریف در خودِ عضله راست خارجی (lateral rectus) کار گذاشته می‌شود تا فعالیت الکتریکی آن را ثبت کند.
• EMG آزاد (free-run): در طول عمل، فعالیت خودانگیخته‌ی عضله به‌طور پیوسته پایش می‌شود؛ بروز «تخلیه‌های نوروتونیک» ناگهانی می‌تواند نشانه‌ی کشیده یا فشرده‌شدنِ مکانیکی عصب باشد.
• EMG تحریکی (triggered): با یک تحریک الکتریکی خفیف مستقیم روی عصب در میدان جراحی، پاسخ عضله (CMAP) ثبت می‌شود تا هم هویتِ عصب تأیید شود و هم سلامت عملکردی آن سنجیده شود.

علائم هشدار در حین عمل

تیم نورومانیتورینگ در طول عمل به چند نشانه توجه می‌کند: ظاهرشدنِ تخلیه‌های نوروتونیکِ غیرمنتظره در EMG آزاد، بالا رفتنِ آستانه‌ی تحریکِ لازم برای گرفتنِ پاسخ، کاهشِ دامنه‌ی پاسخِ عضلانی، یا از بین رفتنِ کاملِ پاسخ در حین دستکاریِ نزدیکِ عصب. هر کدام از این تغییرات به جراح اطلاع داده می‌شود تا در صورت لزوم، فشار یا کشش وارد بر ناحیه را کاهش دهد.

مانیتورینگ چقدر قابل‌اعتماد است؟

مطالعات اولیه در این زمینه هنوز محدودند، اما نتایج نویدبخشی داشته‌اند. در یک مطالعه‌ی موردی روی جراحی‌های اندوسکوپیک اندونازالِ ضایعات کلیووس، از ۱۶ عصب ابدوسنسِ پایش‌شده، تخلیه‌های نوروتونیک غیرطبیعی تنها در دو مورد دیده شد و هیچ‌کدام از بیماران دچار عارضه‌ی جدید عصبی یا چشمی پس از عمل نشدند. در مطالعه‌ای دیگر روی پایشِ ترکیبیِ اعصاب حرکتیِ چشم تحت شل‌کنندگیِ جزئی، محققان نشان دادند که ناپدید شدنِ پاسخ و افزایشِ تأخیر یا آستانه‌ی تحریک در حینِ دستکاریِ ضایعه با بروزِ نقصِ عصبی پس از عمل هم‌خوانی داشت، و شل‌کنندگیِ جزئی تأثیری بر این ارتباط نمی‌گذاشت. با این حال، به دلیلِ حجمِ نمونه‌ی کمِ این مطالعات، این پایش باید یک ابزارِ کمکی در کنارِ قضاوتِ بالینیِ جراح در نظر گرفته شود، نه یک پیش‌بینی‌کننده‌ی قطعی.

جمع‌بندی

مانیتورینگ عصب ابدوسنس، با ثبتِ EMG از عضله‌ی راست خارجیِ چشم، به تیمِ جراحی کمک می‌کند مسیرِ طولانی و آسیب‌پذیرِ این عصب را در جراحی‌های قاعده جمجمه و کلیووس زیرِ نظر بگیرد و پیش از آنکه کشش یا فشار به فلجِ دائمیِ حرکتِ چشم بینجامد، هشدارِ زودهنگام بدهد.

این مطلب صرفاً جنبه‌ی آموزشی و اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاوره، تشخیص یا درمان تخصصی پزشکی نیست. برای هر تصمیم درمانی با پزشک متخصص مشورت کنید.